Vi phạm sở hữu trí tuệ là hành động vi phạm nghiêm trọng hiện nay. Trong thực tiễn hoạt động kinh doanh, nhiều cá nhân và doanh nghiệp vẫn nhầm lẫn rằng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) chỉ bị xử phạt hành chính hoặc yêu cầu bồi thường dân sự. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam đã quy định rất rõ: trong những trường hợp nhất định, hành vi xâm phạm SHTT có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức phạt tiền lớn, thậm chí phạt tù.
Đáng chú ý, xu hướng xử lý hiện nay ngày càng nghiêm khắc, đặc biệt đối với các hành vi xâm phạm mang tính thương mại như buôn bán hàng giả, sử dụng phần mềm lậu trong doanh nghiệp hoặc khai thác nội dung số trái phép để thu lợi.
>>> Đăng ký tư vấn ngay để được rà soát rủi ro pháp lý về SHTT trong hoạt động kinh doanh của bạn.
Căn cứ pháp lý về xử lý hình sự đối với vi phạm SHTT
Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi xâm phạm SHTT hiện nay được điều chỉnh bởi các văn bản pháp luật chính sau:
- Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2025
- Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi bổ sung năm 2025
Trong đó, Bộ luật Hình sự quy định cụ thể các tội danh và khung hình phạt, còn Luật SHTT xác định phạm vi quyền và hành vi xâm phạm.
Điều 225 Bộ luật Hình sự – Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
Điều luật này quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi sao chép, phân phối hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng mà không được phép của chủ sở hữu quyền. Đây là các hành vi phổ biến trong môi trường số như tải lậu phần mềm, chia sẻ phim, nhạc có thu phí.
Đặc biệt, hành vi chỉ bị truy cứu hình sự khi có yếu tố thương mại và đạt ngưỡng nhất định về thiệt hại hoặc thu lợi bất chính. Nếu chỉ sử dụng cá nhân, không nhằm mục đích kinh doanh, thường sẽ không bị xử lý hình sự mà chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính.
Điều 226 Bộ luật Hình sự – Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
Điều luật này áp dụng đối với các hành vi như sử dụng trái phép nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hoặc buôn bán hàng hóa giả mạo nhãn hiệu. Đây là nhóm vi phạm phổ biến trong hoạt động kinh doanh hàng hóa, đặc biệt là lĩnh vực thương mại điện tử.
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ hoặc hộ kinh doanh vô tình nhập hàng không rõ nguồn gốc, dẫn đến vi phạm nhãn hiệu mà không nhận thức được rủi ro hình sự.
>>> Đặt lịch tư vấn để được xác định chính xác hành vi của bạn có thuộc diện bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.
Khi nào vi phạm SHTT bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Không phải mọi hành vi vi phạm SHTT đều bị xử lý hình sự. Pháp luật chỉ truy cứu khi hành vi đó đáp ứng đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, trong đó có 3 yếu tố quan trọng dưới đây:
Có yếu tố thương mại
Yếu tố thương mại là dấu hiệu quan trọng để phân biệt giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự. Hành vi được coi là có yếu tố thương mại khi nhằm mục đích thu lợi nhuận, phục vụ kinh doanh hoặc tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường.
Ví dụ, một doanh nghiệp sử dụng phần mềm không bản quyền để vận hành hệ thống hoặc bán hàng giả mạo nhãn hiệu đều được xem là hành vi có yếu tố thương mại. Trong khi đó, hành vi sử dụng cá nhân, không nhằm mục đích sinh lợi thường không bị truy cứu hình sự.
Đạt ngưỡng thu lợi bất chính hoặc thiệt hại theo luật định
Theo quy định tại khoản 1 Điều 225 và Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), hành vi vi phạm chỉ bị truy cứu hình sự khi đạt một trong các ngưỡng sau:
- Thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng hoặc 100 triệu đồng trở lên
- Gây thiệt hại cho chủ thể quyền từ 100 triệu đồng hoặc 300 triệu đồng trở lên
- Giá trị hàng hóa vi phạm từ 100 triệu đồng trở lên
Các ngưỡng này là căn cứ quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng xác định trách nhiệm hình sự. Nếu chưa đạt, hành vi thường chỉ bị xử phạt hành chính theo quy định về xử lý vi phạm SHTT.
Có tính chất nghiêm trọng hoặc tái phạm
Ngoài yếu tố về giá trị và thiệt hại, pháp luật còn xem xét tính chất của hành vi. Những trường hợp có tổ chức, thực hiện nhiều lần hoặc đã bị xử phạt trước đó mà vẫn tiếp tục vi phạm sẽ bị đánh giá là nghiêm trọng hơn.
Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp ban đầu chỉ bị xử phạt hành chính, nhưng do tiếp tục vi phạm hoặc mở rộng quy mô kinh doanh hàng hóa vi phạm, đã bị chuyển sang xử lý hình sự.
Các hành vi vi phạm SHTT dễ bị xử lý hình sự
Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan (Điều 225 BLHS)
Các hành vi như sử dụng phần mềm không bản quyền, sao chép tài liệu để kinh doanh, đăng tải nội dung số trái phép có thu tiền đều tiềm ẩn rủi ro hình sự nếu đạt ngưỡng luật định.
Đây là nhóm vi phạm phổ biến trong doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty công nghệ, marketing hoặc giáo dục – nơi việc sử dụng phần mềm và nội dung số diễn ra thường xuyên.
Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226 BLHS)
Các hành vi như gắn nhãn hiệu giả, sử dụng logo tương tự gây nhầm lẫn hoặc buôn bán hàng giả mạo thương hiệu đều thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật này.
Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, việc bán hàng online không kiểm soát nguồn gốc hàng hóa là nguyên nhân phổ biến dẫn đến vi phạm.
Sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192, 193, 194, 195 BLHS)
Đây là nhóm tội phạm có tính chất nghiêm trọng nhất. Các hành vi như sản xuất hàng giả về chất lượng, công dụng hoặc buôn bán hàng giả quy mô lớn có thể bị xử lý rất nặng.
Đặc biệt, nếu hàng giả ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng (như thực phẩm, thuốc), mức phạt tù có thể lên đến 15 năm hoặc cao hơn tùy trường hợp.
Mức hình phạt đối với hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ
Đối với cá nhân
Theo Điều 225 và 226 BLHS:
- Phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 1 tỷ đồng
- Hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm
- Hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm
Trường hợp phạm tội có tổ chức, quy mô lớn hoặc thu lợi bất chính cao, mức phạt tù có thể tăng lên đến 06 năm.
Đối với pháp nhân thương mại
Pháp nhân thương mại có thể bị:
- Phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 3 tỷ đồng
- Trường hợp nghiêm trọng: đến 5 tỷ đồng
- Đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn
Đây là rủi ro rất lớn đối với doanh nghiệp, đặc biệt khi vi phạm kéo dài mà không được kiểm soát từ đầu.
Những sai lầm phổ biến khiến doanh nghiệp bị truy cứu hình sự
Trong quá trình tư vấn thực tế, nhiều doanh nghiệp mắc phải các sai lầm như:
- Sử dụng phần mềm lậu trong hoạt động kinh doanh mà không nhận thức được đây là hành vi vi phạm
- Nhập hàng hóa giá rẻ, không rõ nguồn gốc dẫn đến vi phạm nhãn hiệu
- Gia công sản phẩm theo yêu cầu nhưng không kiểm tra quyền SHTT liên quan
Theo chia sẻ của Luật sư Nguyễn Văn Hùng, nhiều doanh nghiệp “không cố ý vi phạm nhưng vẫn bị xử lý hình sự do thiếu kiểm soát pháp lý trong hoạt động kinh doanh”.
Doanh nghiệp cần làm gì để tránh rủi ro hình sự về SHTT?
Để hạn chế tối đa rủi ro, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng cơ chế kiểm soát:
- Kiểm tra nguồn gốc hàng hóa và quyền sử dụng nhãn hiệu trước khi kinh doanh
- Chỉ sử dụng phần mềm, tài liệu có bản quyền hợp pháp
- Thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ về SHTT
Đây là những biện pháp quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro từ sớm thay vì xử lý hậu quả.
>>> Đăng ký ngay để được tư vấn xây dựng hệ thống kiểm soát rủi ro SHTT toàn diện cho doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Vi phạm SHTT lần đầu có bị xử lý hình sự không?
Có thể, nếu hành vi đạt ngưỡng theo quy định của Bộ luật Hình sự. Pháp luật không yêu cầu phải tái phạm mới xử lý hình sự.
Bán hàng online có bị truy cứu không?
Có. Nếu hoạt động mang tính thương mại và đạt ngưỡng về giá trị hoặc thu lợi bất chính, cá nhân bán hàng online vẫn có thể bị xử lý hình sự.
Doanh nghiệp vô ý vi phạm có bị xử lý không?
Có. Trong nhiều trường hợp, yếu tố vô ý không loại trừ trách nhiệm hình sự nếu hậu quả gây ra là nghiêm trọng.
Kết luận
Vi phạm SHTT chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, đặc biệt là yếu tố thương mại, mức độ thiệt hại và thu lợi bất chính.
Trong bối cảnh pháp luật ngày càng siết chặt, doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát rủi ro ngay từ đầu để tránh những hậu quả pháp lý nghiêm trọng.
>>> Đăng ký tư vấn ngay để được hỗ trợ rà soát và phòng ngừa rủi ro vi phạm SHTT một cách hiệu quả, đúng quy định pháp luật.
